71 Yeni Sigorta Primi Teşviki Düzenlemeleri Mehmet BAYHAN (İŞKUR Gn. Md.lüğü İstihdam ve Meslek Uzmanı)
I. Giriş
Teşvik uygulamaları kapsamında daha fazla ve hızlı bir şekilde gelişmesi istenen yöre veya sektörlere yönelik olarak, kamu tarafından maddi ve/veya gayri maddi destek, yardım ve özendirmeler sağlanmaktadır.
Uygulamalar; vergi indirimi ve muafiyeti, vergi iadesi, sigorta prim indirimi veya muafiyeti, düşük faizli krediler, enerji yardımı ve indirimleri, bedelsiz arazi tahsisi ve hibeler gibi değişik yöntemlerle gerçekleşebilmektedir.
Özellikle ekonomik durgunluk ve kriz dönemlerinde istihdamın korunabilmesi amacıyla sigorta primi teşviklerinde sık sık değişiklik yapıldığını görmekteyiz.
Bu yazımızda, ülkemizde uygulanmakta olan sigorta primi teşvikleri arasına Bakanlar Kurulu''''''''nun 2009/15199 sayılı Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkında Kararı1 ve 5921 sayılı Kanunla2 eklenen son uygulamalar hakkında bilgi vermeye çalışacağız.
II.Ülkemizde Uygulanmakta Olan Sigorta Primi Teşviki Düzenlemeleri
Ülkemizde çok çeşitli kanunlarda sigorta primi teşviki uygulamasına rastlamaktayız.
Bunlardan en önemlileri;
1. 49 il ile Çanakkale ilinin Bozcaada ve Gökçeada ilçelerinde uygulanmakta olan 5084 sayılı Yatırım ve İstihdamın Teşviki Hakkında Kanunda öngörülen sigorta primi işveren teşviki uygulaması,
2. 4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanununda genç işçi ve kadın işçi istihdamında öngörülen sigorta primi işveren hissesi teşviki uygulaması,
3. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununda öngörülen 5 puanlık sigorta primi işveren hissesi teşviki uygulaması,
4. 5746 sayılı Araştırma ve Geliştirme Faaliyetlerinin Desteklenmesi Hakkında Kanunda öngörülen sigorta primi işveren hissesi teşviki uygulaması ve,
5. 4857 sayılı İş Kanununda özürlü istihdamında öngörülen sigorta primi işveren hissesi teşviki uygulamasıdır.
III.Yeni Sigorta Primi Teşviki Düzenlemeleri
Sigorta primi teşvik uygulamaları son olarak 2009/15199 sayılı Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkında Karar ve 5921 sayılı Kanunla yapılan düzenlemelerle birlikte bir kez daha gündeme gelmiştir. Bu teşvik unsurlarının niteliğini ve yararlanma şartlarını aşağıdaki gibi özetleyebiliriz.
A- 2009/15199 Sayılı Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkında Kararda Yer Verilen Sigorta Primi Teşvik Uygulaması
Kararın uygulamasını göstermek üzere Hazine Müsteşarlığı''''''''nca hazırlanan Tebliğ 28 Temmuz 2009 tarih ve 27302 sayılı Resmi Gazete''''''''de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Karar ve Tebliğ hükümleri irdelendiğinde ülkenin sosyo-ekonomik gelişmişlik düzeyi gözetilerek iller bazında dört düzeye ayrıldığı göze çarpmaktadır. Kararda bölge bazında desteklenecek sektörler belirlenmiştir. Teşvik sistemimize ilk kez, vergi indirimleri ile taşınma desteği teşvikleri dahil edilmiştir.
Karar''''''''ın 9. madde düzenlemesine göre; "Büyük ölçekli yatırımlar ile bölgesel uygulama kapsamında desteklenen yatırımların, teşvik belgesinde kayıtlı istihdam öngörüleri ile tutarlı olmak kaydıyla:
a) Komple yeni yatırımlarda işletmeye geçiş tarihinden itibaren sağlanan,
b) Diğer yatırım cinslerinde, yatırımın tamamlanmasını müteakip, yatırıma başlama tarihinden önceki son altı aylık dönemde (mevsimsel özellik taşıyan yatırımlarda bir önceki yıla ait mevsimsel istihdam ortalamaları dikkate alınır) Sosyal Güvenlik İl Müdürlüğü''''''''ne verilen aylık prim ve hizmet belgesinde bildirilen ortalama işçi sayısına ilave edilen, istihdam için ödenmesi gereken sigorta primi işveren hissesinin asgari ücrete tekabül eden kısmı aşağıdaki tabloda belirtilen süreler için Hazinece karşılanacaktır.
Tablo Hazine''''''''ce Karşılanacak İşveren Prim Hissesi Desteğinde Süreler
31.12.2010 Tarihine Kadar Bölgeler Başlanılan Yatırımlar I 2 Yıl II 3 Yıl III 5 Yıl IV 7 Yıl
31.12.2010 Tarihinden Sonra Bölgeler Başlanılan Yatırımlar I - II - III 3 Yıl IV 5 Yıl Kaynak: 2009/15199 sayılı Teşvik Kararı, md: 9.
29.01.2004 tarih ve 5084 sayılı Yasa kapsamındaki desteklerden yararlanmakta olan işletmeler için, bu karar kapsamında ayrıca prim desteği uygulanmaz. Ancak söz konusu işletmelerde bu Karar''''''''a istinaden düzenlenecek teşvik kapsamında gerçekleşecek yatırımlara istinaden oluşacak ilave istihdam için de prim desteği uygulanır. İşveren hissesine ait primlerin karşılanabilmesi için, işverenlerin çalıştırdıkları sigortalılarla ilgili olarak 5510 sayılı Kanun uyarınca aylık prim ve hizmet belgelerini yasal süresi içerisinde Sosyal Güvenlik Kurumuna vermesi ve sigortalıların tamamına ait sigorta primlerinin sigortalı hissesine isabet eden tutarın Hazinece karşılanmayan işveren hissesine ait tutarı ödemiş olması şarttır. İşveren tarafından ödenmesi gereken primlerin geç ödenmesi halinde, Hazineden Sosyal Güvenlik Kurumuna yapılacak ödemenin gecikmesinden kaynaklanan gecikme zammı işverenden tahsil edilir.
5921 sayılı Kanunda ise, teşvik unsuru; istihdam için prime esas kazanç alt sınırı üzerinden hesaplanan sigorta primlerinin işveren hisselerinin tamamına kadar olan kısmının Hazinece karşılanacağı şeklinde değiştirilmiştir. Hazinece karşılanacak tutarın uygulama süresini, karşılama oranını ve kapsamını; yatırımın sektörü, büyüklüğü ve bulunduğu illere göre farklılaştırma konusunda Bakanlar Kuruluna yetki verilmiştir.
B- 5921 Sayılı Kanunda Yer Verilen Sigorta Primi Teşvik Uygulamaları
5921 sayılı Kanunda üç madde halinde sigorta primi teşvikleri düzenlenmiştir. 2009/15199 sayılı Bakanlar Kurulu Kararına ilişkin düzenleme içeren maddeye yukarıda yer verdiğimizden, burada İşsizlik Sigortası Kanunu''''''''nda değişiklik yapan iki düzenlemeye yer vereceğiz.
1. İşsizlik Ödeneği Almakta Olanların Ortalama İşçi Sayısına İlave Olarak İşe Alınmasına Yönelik Teşvik
İşsizlik Sigortası Kanunu''''''''nun 50''''''''nci maddesinin mülga beşinci fıkrası yeniden düzenlenerek sigorta primi teşviki getirilmiştir. Teşvik işyerinde çalışan işçi sayısı itibariyle son 6 aylık dönem ortalaması ve başka bazı şartlara bağlanmış olup, uygulama esasları aşağıdaki gibidir:
1.1. Teşvikten yararlanılabilmek için, işçinin işe alındığı tarihten önceki aydan başlayarak işe alan işyerine ait son 6 aylık dönemde, prim ve hizmet belgelerinde bildirilen ortalama sigortalı sayısı hesaplanacaktır. Bu sayıya ilave olan ve işsizlik ödeneği almakta olanlar için yararlanma söz konusu olabilecektir.
1.2. İşverenler teşvikten işçinin kalan işsizlik ödeneği süresi kadar yararlanılabilecektir. Örneğin, 10 ay işsizlik ödeneğine hak kazanan ve bunun 3 ayını kullandıktan sonra teşvik kapsamında bir işe giren işçi için teşvikten 7 ay süreyle yararlanmak mümkün olabilecektir.
1.3. Teşvik kapsamında 5510 sayılı Kanunun 81''''''''inci maddesinde sayılan ve 82''''''''nci maddesi uyarınca belirlenen prime esas kazanç alt sınırı üzerinden hesaplanan kısa vadeli sigorta primi tutarının yüzde biri olmak üzere işçi ve işveren payı sigorta primleri ile genel sağlık sigortası primi İşsizlik Sigortası Fonundan karşılanacaktır.
1.4. İşverenin teşvikten yararlandığı bu süre, işçi için işsizlik ödeneği bakımından başlangıçta belirlenen toplam hak sahipliği süresinden düşülecektir.
1.5. Teşvikten yararlanabilmek için öncelikle işverenin SGK''''''''ya karşı yükümlülüklerini yerine getirmiş olması yönünde bazı düzenlemeler öngörülmüştür. Buna göre; işverenlerin çalıştırdıkları sigortalılarla ilgili olarak 5510 sayılı Kanun uyarınca aylık prim ve hizmet belgelerini yasal süresi içerisinde SGK''''''''ya vermesi, varsa prime esas alt kazanç sınırı ile prime esas kazanç arasındaki fark ve kısa vadeli sigorta kollarına ilişkin prim tutarı farkı ile işsizlik sigortası primlerini SGK''''''''ya ödemiş olması şarttır.
1.6. Bu maddeyle düzenlenen destek unsurundan diğer ilgili mevzuat uyarınca ayrıca yararlanmakta olan işverenler; aynı dönem için ve mükerrer olarak bu destek unsurundan yararlanamayacaktır. Bu durumda, işverenlerin tercihleri dikkate alınmak suretiyle uygulama, destek unsurlarından sadece biriyle sınırlı olarak yapılacaktır.
1.7. Son olarak işçinin, işten ayrıldığı işyerinde tekrar işe başlaması halinde bu teşvik hükümlerinden yararlanılamayacağını belirtmekle yetinelim.
2. 2009 Yılının Nisan Ayına Ait Prim ve Hizmet Belgelerinde Bildirilen Sigortalı Sayısına İlave Olarak İşe Alınanlara Yönelik Teşvik
Bu teşvik uygulamasında ortalama işçi sayısı değil, ekonomik göstergelerin 2009 yılı Mayıs ayından itibaren düzelme yönünde sinyaller vermeye başladığı gözetilerek, 2009 yılı Nisan ayı itibariyle işyerinde istihdam edilen işçi sayısı baz alınmıştır. Teşvik, işçi ve işyerine ilişkin bazı şartlara bağlanmış olup, uygulama esasları aşağıdaki gibidir:
2.1. İşverenler bu teşvik uygulamasından 2009 yılının Nisan ayına ait prim ve hizmet belgelerinde bildirilen sigortalı sayısına ilave olarak işe alınanlar için yararlanabilecektir.
2.2. Ayrıca, işe başlatılan sigortalının işe alınma tarihinden önceki 3 aylık dönem içinde SGK''''''''ya verilen prim ve hizmet belgelerinde kayıtlı olmaması (işsiz olması) gerekmektedir. Örneğin, 2009 yılı 1 kasım günü işe başlatılacak olan bir işçi için bu teşvikten yararlanabilmek; işçinin 2009 yılı Ağustos, Eylül ve Ekim aylarında işsiz olması ve işyerinin 2009 yılı nisan ayında istihdam ettiği işçi sayısına ilave olarak işe alınması halinde mümkün olabilecektir.
2.3. Teşvik uygulaması sürelidir. Uygulama, 31/12/2009 tarihine kadar işe alınanlar için söz konusu olacaktır.
2.4. Teşvik kapsamında prime esas kazanç alt sınırı üzerinden hesaplanan sigorta primlerinin işveren hisselerine ait tutarı, 6 ay boyunca İşsizlik Sigortası Fonundan karşılanacaktır.
2.5. Bakanlar Kurulu yararlanma süresini uzatabilecektir. Buna göre, Bakanlar Kurulu işe almaya ilişkin 31/12/2009 tarihini 30/6/2010 tarihine kadar, primlerin Fondan karşılanma süresini ise 6 aya kadar daha uzatmaya yetkilidir. Bu itibarla, Bakanlar Kurulu''''''''nun her iki süreyi de 6 ay uzatması halinde 30.06. 2010 tarihinde işe alınan bir sigortalı için yararlanma mümkün olabilecek ve bu işçinin sigorta primlerinin işsizlik sigortası fonundan karşılanmasına ise 30.06.2011 yılına kadar devam edilebilecektir.
2.6. Teşvikten yararlanabilmek için öncelikle işverenin SGK''''''''ya karşı yükümlülüklerini yerine getirmiş olması yönünde bazı düzenlemeler öngörülmüştür. Buna göre, işveren hissesine ait primlerin İşsizlik Sigortası Fonundan karşılanabilmesi için işverenlerin çalıştırdıkları sigortalılarla ilgili olarak aylık prim ve hizmet belgelerinin yasal süresi içerisinde SGK''''''''ya vermesi ve sigortalıların tamamına ait sigorta primlerinin sigortalı hissesine isabet eden tutarı ile İşsizlik Sigortası Fonundan karşılanmayan işveren hissesine ait tutarın ödenmiş olması şarttır. Bu maddeye göre işveren tarafından ödenmesi gereken primlerin geç ödenmesi halinde, İşsizlik Sigortası Fonundan SGK''''''''ya yapılacak ödemenin gecikmesinden kaynaklanan gecikme zammı, işverenden tahsil edilecektir.
2.7. İşsizlik Sigortası Fonundan karşılanan prim tutarları gelir ve kurumlar vergisi uygulamalarında gider veya maliyet unsuru olarak dikkate alınmaz.
2.8. Bu maddeyle düzenlenen destek unsurundan diğer ilgili mevzuat uyarınca ayrıca yararlanmakta olan işverenler; aynı dönem için ve mükerrer olarak bu destek unsurundan yararlanamamaktadır. Bu durumda, işverenlerin tercihleri dikkate alınmak suretiyle uygulama, destek unsurlarından sadece biriyle sınırlı olarak yapılır.
2.9. Ayrıca, suiistimaller ve sırf teşvik uygulamasından yararlanabilmek amacıyla yapılan, ek bir kapasite ve istihdam artışına neden olmayan hukuki işlemler düşünülerek, maddede teşvik uygulaması kapsamında değerlendirilmeyecek kimi işyeri devri, birleşmesi, bölünmesi veya nevi değiştirmesi gibi haller sayılmıştır. Sosyal güvenlik destek primine tabi çalışanlar ile yurt dışında çalışan sigortalılar için ve işyerinde sigortasız işçi çalıştırıldığının tespit edilmesi gibi durumlarda teşvikten yararlanılamayacağı ifade edilmiştir.
IV. Sonuç
Ülkemizde çeşitli kanunlarla istihdamın korunması ve artırılmasına yönelik olarak uygulanmakta olan sigorta primi teşviklerine yenilerinin eklenmeye devam ettiğini görmekteyiz. Belli süreler için öngörülen teşvik uygulaması ve ortalama işçi sayısı gibi şarta bağlı teşvik sistemine bu teşviklerde de devam edilmiştir. Bu yazımızda, düzenlemelerle uygulamaya konulan sigorta primi teşviklerini aktarmaya çalıştık. Ekonomik kriz döneminde artan önemine binaen işverenlerin teşvik düzenlemelerini iyi irdelemelerinin; istihdam yüklerini azaltmak ve ilave istihdam oluşturmak yönündeki gayretlerini destekleyeceği kanaatindeyiz.
Yasal Uyarı
